Farqiga U Dhexeeya MOAB Oo Maraykanku Leeyahay Iyo Bamka Ruushka Ee FOAB (Father Of All Bombs).

GBU-43/B Massive Ordnance Air Blast (MOAB), oo loo yaqaanno “Hooyada Bam baxyada oo dhan” (Mother of All Bombs), waa bam aad u weyn oo ay samaysatay maraykanka, kaas oo ah bamka ugu awoodda weyn ee caadiga ah (aan nukliyeerka ahayn) ee yaalla kaydka ciidanka Maraykanka.

Waa kan dulmar kooban oo ku saabsan sifooyinka iyo taariikhda bamkan:

Sifooyinka Farsamo Ee MOAB

• Miisaanka: Wuxuu gaadhaya 10,300 kg (22,600 lbs).
• Walxaha Qarxa: Qiyaastii 8,500 kg oo ah walxaha qarxa ee loo yaqaanno H6 (kaas oo ka awood badan VIP-da caadiga ah).

• Dhererka: Bamku wuxuu dhererkiisu yahay 9.18 mitir.
• Habka Hagidda: Waxaa lagu hagaa nidaamka GPS-ka iyo baalalka dayax-gacmeedka si uu ugu dhaco bartilmaameedka si sax ah.

Sidee u Shaqeeyaa?

• Qarax Cirka ah: MOAB uma dhacdo sida bammada caadiga ah ee dhulka gala; wuxuu ku dhex qarxaa waxyar ka sarreeya dhulka.
• Mowjad Kuleyl iyo Cadaadis ah: Qaraxu wuxuu abuuraa mowjad cadaadis aad u xooggan (blast wave) oo gubta dhammaan ogsajiinta ku dhow, isagoo burburiya godadka dhulka hoostiisa ah, tunnels-ka, iyo dhismayaasha waaweyn.

Adeegsiga Iyo Taariikhda

• Diyaarada ayaa Qaadda: Sababta oo ah baaxadiisa weyn, laguma ridi karo diyaaradaha dagaalka ee caadiga ah. Waxaa laga tuuraa diyaaradda xamuulka ah ee C-130 Hercules (gaar ahaan nooca MC-130).
• Adeegsigii Koowaad: Maraykanka ayaa markii ugu horreysay taariikhda u adeegsaday MOAB dagaal dhab ah 13-kii Abriil 2017, markaas oo lagu dhuftay dhowr god iyo tunnel ay kooxda ISIS ku lahayd gobolka Qandahaar ee dalka Afgaanistaan.

Farqiga U Dhexeeya  MOAB Oo Maraykanku Leeyahay  Iyo Bamka Ruushka Ee FOAB (Father Of All Bombs).

Farqi aad wayn ayaa u dheexaya ya MOAB-ka Maraykanka iyo FOAB-ka Ruushka waa in bamka Ruushka ee FOAB uu yahay mid ka awood badan, ka fudud, kana saxsan kan Maraykanka, isagoo adeegsada tignoolajiyada loo yaqaanno Thermobaric (oo Qarax isku duba rida kuleylka iyo cadaadiska hawada).

Halkan ayaan kuugu soo koobay isbarbardhigga rasmiga ah ee labadan hub ee ugu awoodda weyn dunida marka laga reebo hubka Nukliyeerka:

 Shaxda Isbarbardhigga: MOAB vs FOAB

Kala Duwanaanshiyaha Muhiimka Ah

• Tiknoolajiyada Qaraxa (Thermobaric): FOAB wuxuu hawada kusiidaayaa daruur ka kooban dareere gubanaya markii uu dhulka u dhawaado, ka dibna daruurtas ayaa hal mara wada gubanaysa. Taas waxay keentaa inuu nuugo dhammaan ogsajiinta aagga ku jirta, isagoo abuura vacuum (meel madhan) iyo cadaadis dilaaca unugyada noolaha. MOAB wuxuu u qarxaa sida bammada caadiga ah laakiin baaxad weyn.
• Awoodda iyo Miisaanka: FOAB inkastoo uu ka miisaan fudud yahay MOAB (7.1 tan vs 10.3 tan), haddana awoodda qaraxiisu wuxuu afar laab (4x) ka sarreeyaa kan MOAB, sababtoo ah hufnaanta walxaha thermobaric-ka ah.
• Adeegsiga Dagaalka: MOAB wuxu marakanku Hubkan ku tijaabiyay dagaalki afgaanistaan  (Dagaalki Afgaanistaan, 2017).

FOAB-ka Ruushka waxaa la tijaabiyay sanadkii 2007, laakiin weli si rasmi ah looma diwaangelin in lagu isticmaalay dagaal furan.

Hubkan Waxa Qaada Diyaaradaha kala duwan oo loogu talo galay in lagu rido labadan bam.

Isticmaalka hubka culus ee caadiga ah sida MOAB (Maraykanka) iyo FOAB (Ruushka) wuxuu dhaliyaa doodo xooggan oo la xidhiidha saamaynta deegaanka iyo haddii ay waafaqsan yihiin sharciga caalamiga ah ee dagaalka.

Saamaynta Deegaanka (Environmental Impact)

Bamamkan aadka u wayni waxay deegaanka ku reebaan saameyn baaxad leh oo muddo dheer sii jirta:

1. Burburinta Dhulka iyo Nabaad-guurka: Sababtoo ah miisaanka iyo awoodda qaraxa, waxay gabi ahaanba baabi’iyaan ciidda iyo dhulka dushiisa, iyagoo dhirta, geedaha, iyo duurjoogta aaggaas ku dhow ka dhiga dambas ama ay ku dhimato
2. Sumaynta Hawada iyo Sifaynta Ogsajiinta: Gaar ahaan bamka FOAB (Thermobaric) wuxuu gubaa dhammaan ogsajiinta ku jirta hawada aagga uu ku qarxo. Sidoo kale, labada bam waxay sii daayaan naasogo iyo huraamo kiimiko ah (toxic gases) oo waxyeelleeya tayada hawada iyo noolaha deegaanka.
3. Kicinta Dhulgariirka Yar-yar iyo Burburka Godadka: Mowjadaha xooggan ee cadaadiska (shockwaves) waxay ruxaan dhulka hoostiisa, taas oo keenta in ay dumiyaan gododka dhulka hoostida 

Sharciga Caalamiga Ah (International Law)

Sida uu dhigayo Sharciga Caalamiga ah ee Bani’aadamnimada (IHL/LOAC), hubkani si toos ah looma mamnuucin, laakiin isticmaalkoodu wuxuu ku xidhan yahay xeerar adag:

Ma ah Hub Sharci-darro ah dabiici ahaan (Not Unlawful Per Se): Shuruucda caalamiga ah (sida Geneva Conventions) si gaar ah uma mamnuucin MOAB ama FOAB. Sababtoo ah MOAB waa hub lagu hago GPS-ka oo si sax ah ugu dhici kara bartilmaameedka, looma tixgeliyo hub aan la xakamayn karin (indiscriminate).

Xeerka Kalasooca (Principle of Distinction):

•  Sharcigu wuxuu dhiigga u xirayaa i Sharcigu wuxuu dhiigga u xirayaa in hubkan loo adeegsado oo kaliya bartilmaameedyo ciidan (sida saldhigyo ama godad hubka lagu kaydiyo). Haddii loo isticmaalo meel ay shacab dhow yihiin, taasi waxay noqonaysaa Danbi Dagaal.
• Xeerka Isu-dheolotirka (Proportionality): Isticmaalka bambani waa inuu u dhigmaa faa’iidada ciidan ee laga helayo. Haddii waxyeellada dadka rayidka ah ama deegaanka ay ka badato faa’iidada ciidan, isticmaalkoodu wuxuu noqonayaa mid sharciga baalmarsan.
• Xanuunka aan Loo Baahnayn (Unnecessary Suffering): In kasta oo xeerarka caalamiga ahi ay mamnuucaan hubka keena xanuunka xad-dhaafka ah, hubka thermobaric-ka (FOAB) iyo MOAB waxa loo tixgeliyaa in saamayntooda ugu weyni tahay qarax iyo cadaadis (blast/overpressure), dhibka ay u gaystaan askarta cadawga ahna aanu ka duwanayn bamamka  kale ee caadiga ah, sidaas darteed sharciyan looma mamnuucin saamayntaas awgeed
• Isku-soo-wada-duub: Hubkani waa sharci marka loo isticmaalo meel ka fog dadka rayidka ah (sida saxaraha ama buuraha dhaadheer), laakiin isticmaalkooda dhexdeeda magaalooyinka ama meelaha dadku ku badan yihiin waa mid si adag loo reebay